Tkanie na krosnach ręcznych polega na przeplataniu dwóch prostopadłych układów nici: osnowy (niti pionowych, napiętych na krośnie) i wątku (niti poziomych, przewlekanych przez przesmyk). Sposób, w jaki wątek przechodzi przez osnowę, decyduje o rodzaju splotu i właściwościach gotowej tkaniny.
Budowa krosna ręcznego
Krosna ręczne dzielą się na kilka typów w zależności od mechanizmu naprowadzania przesmyku. Najprostsze — ramy tkackie — nie mają pedałów ani mechanizmu liszkowego. Krosna sztywnoreomiarowe, powszechne w polskim tkactwie ludowym XIX i XX wieku, posiadają:
- Wał osnowowy — nawojek, na który nawinięta jest nietkana część osnowy.
- Wał wótkowy (obróbkowy) — nawojek, na który nawijana jest gotowa tkanina.
- Lisice (liszki) — poziome ramy z nicielnicami, przez które przeprowadzone są nici osnowy. Podnoszenie lub opuszczanie lisic otwiera przesmyk.
- Bierdo (grzebień) — grzebieniowa listwa dociskająca wątek i utrzymująca równy rozstaw nici osnowy.
- Pedały — dźwignie nożne uruchamiające lisice.
Ramy tkackie bez pedałów — tzw. krosna ramowe — są najprostszym narzędziem do nauki tkania. Osnowę naciąga się bezpośrednio na ramę, a wątek przewleka ręcznie lub za pomocą szpulki. Materiały do prostego krosna ramowego można znaleźć w specjalistycznych sklepach z materiałami rękodzielniczymi.
Przygotowanie osnowy
Przygotowanie osnowy — zwane osnuwaniem lub motaniem — to etap poprzedzający tkanie. Polega na odmierzeniu i uszeregowaniu nici w odpowiedniej liczbie i kolejności przed założeniem ich na krosno.
Gęstość osnowy (liczba nici na centymetr) określa charakter tkaniny. Dla tkanin ubraniowych z cienkiej wełny stosuje się typowo 8–12 nici na centymetr. Dla grubszych tkanin dekoracyjnych czy dywanowych — 2–5 nici na centymetr.
Kolory i kolejność nici w osnowie decydują o wzorze pionowym tkaniny. Osnowy wielokolorowe są podstawą wzorów pasiastych typowych dla tkanin łowickich i podlaskich.
Podstawowe rodzaje splotów
Splot płócienny
Najprostszy i najczęściej stosowany splot tkacki. Każda nić wątku przechodzi naprzemiennie ponad i pod niciami osnowy: jedna nić osnowy w górę, następna w dół, i tak na zmianę. W kolejnym rzędzie kolejność jest odwrotna.
Tkanina o splocie płóciennym jest mocna, gęsta i sztywna. W polskim tkactwie ludowym tę technikę stosowano do wyrobu lnianych tkanin odzieżowych i bieliźnianych.
Splot skośny (diagonalny)
W splocie skośnym wątek przechodzi nad kilkoma niciami osnowy, a pod jedną lub kilkoma — przy czym punkt splatania przesuwa się o jedną nić w każdym kolejnym rzędzie. Tworzy to wyraźny skos (kąt 45° lub inny) widoczny na powierzchni tkaniny.
Skośne sploty dają tkaninę miększą i bardziej elastyczną niż splot płócienny przy tej samej gęstości nici. Wariantem splotów skośnych są wzory jodełkowe (chevron) i rybią łuską.
Splot atłasowy
W splocie atłasowym jeden układ nici (osnowa lub wątek) dominuje na powierzchni tkaniny. Punkty splatania są rozmieszczone równomiernie, ale tak rzadko, że tkanina wydaje się jednolita i błyszcząca.
Atłas wymaga co najmniej pięciu nicielnic (lisic), jest więc techniką zaawansowaną, wymagającą odpowiednio wyposażonego krosna.
| Splot | Minimalna liczba lisic | Właściwości tkaniny | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Płócienny | 2 | Mocna, gęsta, sztywna | Tkaniny ubraniowe, bieliźniane |
| Skośny | 3–4 | Miększa, elastyczna | Tkaniny wełniane, dżinsy |
| Atłasowy | 5+ | Błyszcząca, gładka | Tkaniny jedwabne, dekoracyjne |
| Jodełkowy | 4 | Wzór chevron, elastyczna | Tkaniny wełniane, marynarskie |
Tkactwo ludowe w Polsce — cechy regionalne
Polskie tkactwo ludowe rozwinęło szereg wzorów i technik typowych dla konkretnych regionów. Do najlepiej udokumentowanych tradycji należą:
- Tkactwo łowickie — kolorowe pasiaki z naprzemiennymi pionowymi pasami. Osnowa wielokolorowa, gęstość ok. 8 nici/cm, wątek jednolity lub dwukolorowy. Muzeum Ziemi Łowickiej dokumentuje kilkadziesiąt wzorów archiwalnych.
- Tkactwo kurpiowskie — dominuje biel i geometryczne wzory raportowe. Tkaniny były często wykonywane ze lnu lub bawełny.
- Kilimy podlaskie — tkaniny dwuosnowowe z wzorami floralnymi i geometrycznymi tkane techniką tapiseryjną (wątek nie biegnie przez całą szerokość, ale wraca w obrębie każdego koloru).
Materiały do tkania
Dobór materiału na osnowę jest szczególnie istotny — musi wytrzymać napięcie i tarcie podczas tkania. Typowe wybory osnów:
- Len i bawełna — mocne, mało elastyczne, odporne na tarcie. Idealne na osnowę dla większości projektów.
- Wełna czesankowa — może być używana jako osnowa w przypadku tkanin wełnianych o niezbyt dużym naprężeniu.
- Wełna zgrzebna — wyłącznie jako wątek; jest zbyt miękka i zbyt łatwo się rwie na osnowę.
Pierwsze kroki — praktyczna lista
- Wybierz rodzaj krosna odpowiedniego do projektu (rama dla prostych tkanin, krosno z pedałami dla splotów złożonych).
- Określ gęstość osnowy — uzależnioną od grubości nici i zamierzonego splotu.
- Osnuj krosno, zachowując równomierne napięcie nici.
- Nawiąż wątek na szpulkę lub czółenko.
- Zacznij od kilku rzędów prostego splotu płóciennego, by ustabilizować osnowę.
- Dociskaj wątek bierdem z jednakową siłą w każdym rzędzie — to zapewnia równą gęstość tkaniny.
Instytucje takie jak Centrum Rękodzieła w Łodzi czy Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu prowadzą regularne warsztaty tkackie otwarte dla publiczności. Informacje o terminach dostępne są na stronach internetowych tych instytucji.
Źródła i literatura
- Biedrońska-Słotowa B., Polskie tkaniny i hafty XVI–XVIII w., Muzeum Narodowe w Krakowie, 1995.
- Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie — zbiory tkanin ludowych: ethnomuseum.pl
- Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu: mwmskansen.pl