Dobór włókna jest jedną z pierwszych i najważniejszych decyzji przy planowaniu projektu dziewiarskiego lub tkackiego. Włókno określa nie tylko wygląd i chwyt gotowego wyrobu, ale też sposób pracy z nim — grubość drutów lub szydełka, napięcie robótki i możliwości prania. Poniżej omówiono najczęściej stosowane włókna naturalne i syntetyczne.
Włókna naturalne zwierzęce
Wełna owcza
Wełna owcza jest najczęściej stosowanym włóknem w tradycyjnym dzierganiu i tkaniu w Polsce i Europie Środkowej. Jej włókna mają naturalną łuskową strukturę (kutykularną), która umożliwia filcowanie — właściwość zarówno użyteczną (spilśniane filce), jak i problematyczną (pranie w zbyt ciepłej wodzie powoduje trwałe skurczenie wyrobu).
Właściwości termiczne wełny wynikają z jej budowy — włókno jest sprężyste i tworzy izolującą poduszkę powietrzną. Wełna jest też higroskopijna — pochłania wilgoć bez uczucia mokrości, co sprawia, że wyroby wełniane są komfortowe w szerokim zakresie temperatur.
Wełna merynosowa
Merynosowa pochodzi od owcy rasy merynos hodowanej pierwotnie w Hiszpanii, a współcześnie głównie w Australii, Nowej Zelandii i Ameryce Południowej. Jej włókna mają średnicę poniżej 24 mikrometrów, co sprawia, że tkanina z merynosu nie podrażnia skóry — w odróżnieniu od standardowej wełny owczej.
Ze względu na delikatność włókna, wełna merynosowa wymaga staranniejszego obchodzenia się zarówno podczas pracy, jak i prania. Zalecane jest pranie ręczne w chłodnej wodzie z delikatnym detergentem do wełny.
Alpaka
Włókno z alpak hodowanych głównie w Peru i Boliwii jest dostępne w dwóch odmianach: huacaya (kędzierzawa, puchata) i suri (jedwabista, prosta). Alpaka jest cieplejsza od wełny owczej przy tej samej gramaturze, nie zawiera lanoliny (co jest zaletą dla osób z alergią na lanoliny), ale też mniej sprężysta — wyroby z alpaki mogą z czasem się rozciągać.
Kaszmir
Kaszmir pochodzi z podbrzusza kozła kaszmirskiego. Włókno ma średnicę ok. 14–19 mikrometrów, jest miękkie, lekkie i ciepłe. Ze względu na ograniczoną podaż (jedna koza daje rocznie ok. 100–200 g surowca) kaszmir należy do najdroższych włókien naturalnych. W praktyce jest często mieszany z wełną merynosową lub jedwabiem.
Włókna naturalne roślinne
Bawełna
Bawełna jest włóknem uzyskiwanym z torebek nasiennych rośliny Gossypium. W przeciwieństwie do wełny nie posiada struktury łuskowej — jest gładka, co nadaje tkaninom połysk, ale też sprawia, że jest mniej elastyczna. Bawełna dobrze pochłania wilgoć, jest łatwa w praniu (toleruje wyższe temperatury), ale gorzej izoluje termicznie niż wełna.
W dzierganiu bawełna wymaga cieńszych drutów niż wełna o tej samej gramaturze, ponieważ nie ma naturalnej sprężystości — robótka łatwiej traci kształt. Popularna jest w produkcji letnich wyrobów i odzieży dziecięcej.
Len
Len — włókno z łodyg rośliny Linum usitatissimum — ma długą historię w polskim rzemiośle. Uprawa lnu i przędzenie były podstawą domowego włókiennictwa na wsiach polskich do początku XX wieku. Włókno lniane jest mocniejsze od bawełny, chłodne w dotyku (odprowadza ciepło z powierzchni skóry) i nabiera połysku z użytkowaniem.
W dzierganiu len jest trudniejszy w obróbce niż bawełna — jest sztywniejszy i mniej elastyczny. Tkanie lniane jest natomiast naturalnie ugruntowaną tradycją — tkaniny lniane stanowiły podstawę wyposażenia polskiej chaty.
Włókna syntetyczne i mieszanki
Włókna syntetyczne — akryl, nylon, poliester — są tańsze od naturalnych i łatwiejsze w pielęgnacji (pranie w pralce). Nie mają jednak tych samych właściwości termicznych i higienicznych co włókna naturalne.
Mieszanki włókien (np. wełna 80% + nylon 20%) mogą łączyć zalety obu składników: nylon zwiększa odporność na ścieranie, co jest istotne przy wyrobach narażonych na intensywne użytkowanie (np. skarpetki).
| Włókno | Sprężystość | Izolacja cieplna | Higroskopijność | Pielęgnacja |
|---|---|---|---|---|
| Wełna owcza | Wysoka | Wysoka | Wysoka | Pranie ręczne / delikatny program |
| Wełna merynosowa | Wysoka | Wysoka | Bardzo wysoka | Pranie ręczne w chłodnej wodzie |
| Alpaka | Niska | Bardzo wysoka | Wysoka | Pranie ręczne |
| Bawełna | Niska | Niska | Wysoka | Pralka (do 40°C) |
| Len | Bardzo niska | Niska (chłodzący) | Wysoka | Pralka (do 40°C) |
| Akryl | Średnia | Średnia | Niska | Pralka (30–40°C) |
Barwienie włókien naturalnych
Włókna naturalne — szczególnie wełna — przyjmują barwniki znacznie lepiej niż syntetyczne. Tradycyjne barwniki roślinne stosowane w Polsce to między innymi:
- Rezeda żółtodrzewna (Reseda luteola) — daje intensywne, trwałe żółte barwy. Była stosowana powszechnie do XVIII–XIX wieku.
- Kora olchy — daje barwy od piaskowych do brązowych, w połączeniu z zaprawami żelazowymi — ciemnoszare.
- Łupiny orzecha włoskiego — ciepłe brązy, trwałe i niepotrzebujące mordanta.
- Urzet (Isatis tinctoria) — roślina uprawiana w Europie jako źródło indygo przed sprowadzeniem indygo tropikalnego. Daje odcienie niebieskoszare.
Do barwienia mordantowego (zaprawowego) najczęściej stosowane są ałun (siarczan glinowo-potasowy), siarczan miedzi i siarczan żelaza. Każdy mordant zmienia barwę uzyskiwaną z tego samego barwnika — to stąd różnorodność odcieni możliwych do uzyskania z jednej rośliny barwierskiej.
Jak wybrać włókno do projektu
Dobierając włókno, warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań:
- Jak będzie używany wyrób? — odzież wierzchnia wytrzyma grubszą wełnę, bielizna termoaktywna wymaga merynosu lub kaszmiru.
- Czy wyrób będzie pran domowo? — jeśli tak, warto rozważyć włókna tolerujące pranie maszynowe lub mieszanki z nylonu.
- Jaki jest budżet? — kaszmir i jedwab są wielokrotnie droższe od akrylu i bawełny.
- Czy projekt wymaga konkretnej sprężystości? — wzory strukturalne (kable, ryflowanie) wymagają włókna sprężystego, czyli wełny lub jej mieszanek.
- Czy ktoś ma alergię lub wrażliwą skórę? — wówczas merynos, bawełna organiczna lub alpaka są bezpieczniejszymi wyborami.