Szydełkowanie polega na tworzeniu tkaniny lub koronki za pomocą jednego haczkowatego narzędzia — szydełka — i jednej nici. W odróżnieniu od dziergania na drutach, gdzie robótka jest utrzymywana na wielu igłach jednocześnie, w szydełkowaniu aktywna jest w danym momencie tylko jedna pętla na szydełku (z wyjątkiem szydełkowania tunezyjskiego).
Technika szydełkowania rozwinęła się w Europie w XIX wieku, choć jej korzenie są starsze — podobne techniki z jednym haczykiem istniały w różnych kulturach niezależnie od siebie. W Polsce szydełkowanie stało się popularne jako metoda tworzenia koronek, serwetek i ozdób domowych.
Narzędzia i materiały
Podstawowe narzędzie to szydełko — metalowe, plastikowe, bambusowe lub drewniane. Rozmiar szydełka (średnica główki) jest dopasowany do grubości nici. Europejski standard oznaczania rozmiaru szydełka podaje średnicę w milimetrach:
- 2,0–3,0 mm — nici cienkie (bawełna do koronki, lace-weight)
- 3,5–4,5 mm — nici standardowe (sport-weight, DK)
- 5,0–6,0 mm — nici worstedowe (standardowa wełna)
- 7,0–10,0 mm i powyżej — nici grube (bulky, super bulky)
Do szydełkowania tunezyjskiego stosuje się specjalne, wydłużone szydełko z haczykiem na obu końcach lub ze spiralną linką — umożliwia to trzymanie wielu pętli jednocześnie, podobnie jak w dzierganiu na drutach.
Podstawowe oczka szydełkowe
Cała różnorodność wzorów szydełkowych opiera się na kilku podstawowych oczkach:
Oczko łańcuszkowe (łańcuszek, skrót: łań. lub ch)
Oczko łańcuszkowe to podstawa szydełkowania — tworzy się je przez wyciągnięcie nici przez pętlę na szydełku. Służy jako łańcuszek startowy (podstawa pierwszego rzędu), łuki i łańcuszki powietrzne w wzorach ażurowych oraz do zwrotu rzędu.
Oczko ścisłe (oczko ślizgowe, skrót: o.ś. lub sl st)
Najniższe z oczek — wbiamy szydełko, chwytamy nić i wyciągamy przez dwie pętle naraz. Stosowane do zamykania rzędów okrągłych i do przejścia do innego punktu bez dodawania wysokości.
Półsłupek (skrót: pó.słupek lub hdc)
Wbiamy szydełko, owijamy nić wokół szydełka (nabieramy), wyciągamy przez pracę — mamy trzy pętle na szydełku. Wyciągamy przez wszystkie trzy naraz. Daje oczko wyższe niż oczko ścisłe, niższe niż słupek.
Słupek (skrót: słupek lub dc)
Owijamy nić wokół szydełka, wbijamy, wyciągamy — mamy trzy pętle. Wyciągamy przez pierwsze dwie pętle, potem przez pozostałe dwie. Słupek jest podstawowym oczkiem większości wzorów szydełkowych.
Słupek podwójny i potrójny (tr, dtr)
Im więcej razy owiniemy nić przed wbiciem szydełka, tym wyższe oczko. Słupek podwójny (owinięcie 2 razy) jest podstawą wzorów filetowych i wielu ażurów.
Szydełkowanie filetowe
Szydełkowanie filetowe (filet crochet) to technika tworzenia wzorów na siatce z kwadratowych komórek. Siatka zbudowana jest ze słupków podwójnych połączonych łańcuszkami. Komórki są albo "otwarte" (tylko łańcuszek między słupkami) albo "zamknięte" (wypełnione dodatkowym słupkiem).
Wzory filetowe rysuje się na papierze milimetrowym lub odczytuje z gotowych schematów kwadratowych. Czarne kwadraty oznaczają komórki zamknięte, białe — otwarte. Tak powstają motywy figuralne: napisy, kwiaty, geometrie — czytelne z odległości jako wzór tonalny (jasno-ciemny).
Historycznie szydełkowanie filetowe było w Polsce popularną techniką ozdabiania firanek, serwetek i obrusów. Wzory filetowe z motywami roślinnymi lub geometrycznymi były charakterystyczne dla wyposażenia domów w pierwszej połowie XX wieku.
Szydełkowanie tunezyjskie (afgańskie)
Szydełkowanie tunezyjskie łączy cechy szydełkowania i dziergania na drutach. Każdy rząd składa się z dwóch przebiegów:
- Przebieg nabiegu — nabieramy oczka na szydełko, poruszając się od lewej do prawej. Na koniec wszystkie oczka są na szydełku (podobnie jak oczka na drucie).
- Przebieg przerabiana — zdejmujemy oczka ze szydełka, pracując od prawej do lewej, wyciągając nić przez pary pętle.
Tkanina tunezyjska jest gęstsza i sztywniejsza niż tradycyjne szydełkowanie, z charakterystyczną strukturą pionowych "słupków" widocznych na prawej stronie. Możliwe są wzory kolorowe (zmiana koloru między oczkami w rzędzie nabiegu) i fakturowe.
Szydełkowanie irlandzkie (irish crochet)
Szydełkowanie irlandzkie to technika tradycyjna, rozwinięta w Irlandii w XVII–XIX wieku jako tańsza alternatywa dla koronek klockowych. Opiera się na oddzielnym szydełkowaniu motywów (kwiatów, liści, geometrii) i łączeniu ich siatką wypełniającą lub bezpośrednim zszywaniem.
Charakterystyczną cechą szydełkowania irlandzkiego jest trójwymiarowość motywów — płatki kwiatów są wyrabiane wokół wypełnienia z wypchanej nici lub rdzenia, co nadaje im relief.
Jak czytać schematy szydełkowe
Schematy szydełkowe są wizualną reprezentacją wzoru. Każdy typ oczka ma symbol graficzny — małe diagramy pokazują, jak szydełkować dany fragment bez czytania długich opisów słownych. Systemy symboli różnią się między krajami, ale istnieje szeroko stosowany standard japońsko-europejski.
Schematy czyta się:
- W robotach okrągłych — od środka na zewnątrz, zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
- W robotach rzędowych — naprzemiennie od prawej do lewej i od lewej do prawej (lub zawsze od prawej, jeśli praca jest obracana po każdym rzędzie).
| Technika | Typowe zastosowanie | Poziom trudności |
|---|---|---|
| Szydełkowanie podstawowe | Ubrania, zabawki, akcesoria | Podstawowy |
| Szydełkowanie filetowe | Koronki, serwetki, firany | Średniozaawansowany |
| Szydełkowanie tunezyjskie | Koce, poduszki, ubrania | Średniozaawansowany |
| Szydełkowanie irlandzkie | Koronki, ozdoby, biżuteria | Zaawansowany |
| Amigurumi | Zabawki, figurki | Podstawowy–Średni |
Obcinanie, zaplatanie i wykończenie
Każda robótka szydełkowa wymaga starannego wykończenia — obcięcia i zaplatania końcówek nici. Końcówki zapata się igłą do szycia o tępym czubku, przeprowadzając nić przez środek sąsiednich oczek kilkukrotnie w różnych kierunkach. Zbyt krótkie końcówki (poniżej 10 cm) mogą wymknąć się z robótki.
Wyroby szydełkowe często wymagają blokowania — nawilżenia i ułożenia w kształt do wyschnięcia. Blokowanie jest szczególnie ważne przy ażurach i koronkach, gdzie otwarte oczka muszą się równomiernie rozłożyć.